(बिचार मंच मासिक पत्रीकाबाट सम्भार)
भद्राकुमारि आधारभुत बिधालयको सफलताको कथा
“संघर्ष र सफलताको कथा: अस्तित्वको संकटबाट आशाको दीपसम्म” – भद्रकुमारी विद्यालयको पुनर्जागरण यात्रा
शिक्षा भनेको समाज परिवर्तनको आधारशिला हो। जब विद्यालय कमजोर हुन्छ, समाजको भविष्य पनि अध्यारो देखिन्छ। तर यदि विद्यालयका नेतृत्वकर्ताहरू प्रतिबद्ध र दूरदर्शी छन् भने, कुनै पनि संकटलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। चितवनको भरतपुर–५ स्थित भद्रकुमारी आधारभूत विद्यालय त्यसको जीवन्त उदाहरण हो। अस्तित्व संकटबाट पुनर्जागरणको यात्रामा विद्यालयले भोगेको संघर्ष र प्राप्त गरेको सफलताको कथा केवल एक शैक्षिक संस्थाको कथा होइन, यो सिंगो सामुदायिक सहभागिता र नेतृत्वको प्रेरणादायी गाथा हो।
संकटको छायाँमा विद्यालय
२०७१ सालतिरको समय थियो। विद्यालयमा विद्यार्थी संख्या लगातार घट्दै गइरहेको थियो। अवस्था यति गम्भीर थियो कि विद्यालय पूर्ण रूपमा बन्द हुने संकेतहरू देखिन थालेका थिए। जम्मा ४० जना विद्यार्थी मात्रै बाँकी थिए। न त पढाइमा आकर्षण थियो, न त सामुदायिक अभिभावकको विश्वास। शिक्षकहरू पनि अनिच्छुक देखिन्थे। यस्तो स्थितिमा सरकारले ल्याएको विद्यालय समायोजन नीति अन्तर्गत भद्रकुमारी विद्यालयलाई अन्य विद्यालयमा गाभ्ने तयारी भइरहेको थियो। कतिपय स्थानीयले ‘विद्यालय बचाउनुपर्छ’ भनेर आवाज उठाए पनि, धेरैले ‘अरू विद्यालयमा पठाउँछौँ’ भन्दै चित्त बुझाइसकेका थिए।
यही अवस्थामा विद्यालयमा एक नयाँ शिक्षकको सरुवा भयो — राजेन्द्र चालिसे।
“मैले आट गरेर आएँ, तर विद्यालय नै नरहने भयो”
राजेन्द्र चालिसे, जसले शिक्षालाई सेवा र समाज परिवर्तनको माध्यम मानेका छन्, त्यति बेला भद्रकुमारी विद्यालयमा सरुवा भएर आए। नयाँ ठाउँ, नयाँ चुनौती। तर विद्यालयमा पाइला टेकेपछि उनले जुन वास्तविकता देखें, त्यो निकै निराशाजनक थियो। विद्यालय समायोजनको सूचना आउन थालेको थियो, र स्थानीय सरकारले नेतृत्व खोजिरहेको थियो।
त्यहीबीच चालिसे सरलाई प्रधानाध्यापकको जिम्मेवारी दिइयो। तर प्रधानाध्यापकको नियुक्तिपत्रसँगै उनलाई विद्यालय समायोजनको पत्र पनि बुझाइयो। त्यो क्षण उनका लागि भावनात्मक रूपमा निकै कठिन थियो। उनले भोगेका ती क्षणलाई सम्झँदै भन्छन्, “विद्यालय समायोजनको कुरा सुनेर धेरै रात हराएको जस्तो भयो। निद्रै लाग्दैनथ्यो।”
संकटलाई अवसरमा बदल्ने आँट
शिक्षक चालिसेले त्यो पत्र स्थानीय जनप्रतिनिधिहरूको अगाडि नै च्यातिदिए। यो कुनै हठ वा विरोध थिएन, बरु जिम्मेवारी र प्रतिबद्धताको प्रतीक थियो। उनले त्यो क्षणलाई जीवनको मोडको रूपमा लिए। भन्छन्, “यो चुनौती हो, तर अवसर पनि हो।” त्यो साहसिक निर्णयसँगै विद्यालय पुनःजागरणको यात्रा सुरु भयो।
चालिसे सरले सोच बनाए — विद्यालय बाँचाउने हो भने, पहिलो विश्वास आफ्नै परिवारबाट सुरु गर्नुपर्छ। उनले आफ्नै परिवार र आफन्तका बालबालिकालाई विद्यालयमा भर्ना गराए। यसले समुदायमा बलियो सन्देश दियो — ‘जहाँ आफ्ना छोराछोरी पढाउन सकिन्छ, त्यहाँ अरूका पनि पढ्न सक्छन्।’ यो एउटा सानो तर क्रान्तिकारी कदम थियो।
घर–घरको यात्रा: भरोसा जगाउने प्रयत्न
विद्यालयलाई बाँचाउने चालिसे सरको योजना केवल औपचारिकता थिएन। उनले सामुदायिक भरोसा जगाउने कार्यलाई आफ्नो प्रमुख दायित्व बनाए। एक वर्षसम्म उनी प्रायः हरेक साँझ विद्यार्थीहरूको घर पुग्थे। अभिभावकहरूसँग संवाद गर्थे, विद्यालयको अवस्था खुलस्थ रूपमा सुनाउँथे, अनि आश्वस्त पार्थे — “बच्चा पढाउँछु, भरोसा राख्नुहोस्।”
शिक्षक र अभिभावकबीचको यो सिधा सम्बन्धले विद्यालयप्रतिको धारणा फेरिन थाल्यो। यसले ‘विद्यालय हाम्रो हो’ भन्ने सामुदायिक भावना विकास गर्यो। विद्यालयप्रति गर्व र अपनत्व जन्मियो, जुन कुनै सरकारी नीतिभन्दा पनि प्रभावकारी सावित भयो।
अनुशासन र गुणस्तरीय शिक्षाको जग
विद्यालयमा संरचनागत सुधारका साथै शैक्षिक वातावरण पनि सुधार्न थालियो। चालिसे सरले शिक्षकहरूलाई केवल काम गर्न हैन, सपना देख्न सिकाए। शिक्षामा अनुशासन, समयपालन, र विद्यार्थीको व्यक्तिगत हेरचाहमा जोड दिइयो। शिक्षकहरू व्यक्तिगत निहित स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामुदायिक उद्देश्यका लागि काम गर्न थाले।
पठनपाठनमा सिर्जनात्मकता थपियो। पठनशैलीमा स्थानीय सन्दर्भ, बालमैत्री पद्धति, र व्यावहारिक शिक्षाका तत्वहरू समावेश गर्न थालियो। विद्यार्थीहरूले विद्यालयमा रमाउन थाले। अभिभावकहरूलाई विद्यालयमा बच्चाहरूको परिवर्तन देखिन थाल्यो।
समुदायको पुनःविश्वास
विद्यालय पुनः सक्रिय बन्दै गएपछि समुदायका अभिभावकहरूको विश्वास फर्किन थाल्यो। अभिभावकहरू विद्यालयमा सरसफाइ, खाना पकाउने, रंगरोगन गर्नेसम्मका कार्यमा सहयोग गर्न थाले। केहीले किताब, लत्ताकपडा, खेलकुद सामग्री दिन थाले। यसरी विद्यालयले एउटा ‘साझेदारी’ को रूप लिन थाल्यो — जहाँ विद्यालय, शिक्षक, अभिभावक र विद्यार्थी एउटै लक्ष्यमा संगठित थिए।
विद्यार्थी संख्या बढ्दै गयो। शिक्षाको गुणस्तरमाथि स्थानीय तहमा चर्चा हुन थाल्यो। विद्यालयलाई नगरपालिकाले समेत नमुना विद्यालयको रूपमा हेर्न थाल्यो।
सफलताको सन्देश
आज भद्रकुमारी विद्यालय केवल बाँचेको छैन, यो फस्टाएको छ। यो विद्यालयले शिक्षा केवल पठनपाठन होइन, नेतृत्व, समुदाय, र प्रतिबद्धताको कुरा हो भन्ने प्रमाणित गरेको छ। यो यात्रा देखाउँछ — यदि प्रधानाध्यापक र शिक्षकले चाहे, विद्यालय बाँच्न सक्छ; शिक्षामा गुणस्तर ल्याउन सकिन्छ।
राजेन्द्र चालिसे र उनको टिमले देखाएको संघर्ष र समर्पण आज देशभरिका सरकारी विद्यालयहरूका लागि प्रेरणा बनेको छ। यो संघर्ष केवल विद्यालय जोगाउने नभई, शिक्षा प्रणाली सुधार गर्ने आन्दोलनजस्तै बनिसकेको छ।
उनले सिकाएका छन् — “समस्या जहिले आउँछ, तर त्यसलाई चुनौती होइन, अवसरको रूपमा लिन सकिने हो भने परिवर्तन सम्भव छ।”
भद्रकुमारी विद्यालयको यो कथा हामी सबैलाई सम्झाइदिन्छ कि एक जना शिक्षक वा प्रधानाध्यापकको इमानदार पहलले कति ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ। विद्यालयका भौतिक पूर्वाधार, सरकारको नीतिनियम र बजेट सबै आवश्यक हुन्छन्, तर परिवर्तनको मूल प्रेरणा नेतृत्व र समर्पण हो।
आज भद्रकुमारी आधारभूत विद्यालयमा विद्यार्थीहरू पढ्न मात्र होइन, सपना देख्न पनि सिकिरहेका छन्। शिक्षकहरूले पढाउन मात्र होइन, समाज निर्माण गर्न पनि थालिसकेका छन्। र अभिभावकहरूले आफ्ना छोराछोरीको भविष्य विद्यालयमै सुरक्षित देख्न थालेका छन्।
यो यात्रा आजको नेपालका लागि एउटा शैक्षिक प्रेरणा हो। विद्यालय पुनर्जागरणको यो कथा अरू थुप्रै संकटमा परेका शिक्षालयहरूका लागि आशाको उज्यालो किरण हो।
